चितवन – कृषिलाई व्यावसायिक बनाउँदै कम लागतमा बढी उत्पादन सुनिश्चित गर्न नयाँ–नयाँ प्रविधिको प्रयोग आवश्यक ठानिएको छ। नेपालका विभिन्न कृषि विश्वविद्यालय र अनुसन्धान केन्द्रले कृषिमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्दै आए पनि धेरै प्रविधि प्रयोगशालामै सीमित हुने गरेको अवस्थामा चितवनका एक प्राध्यापकले विकास गरेको सिँचाइ प्रविधि भने व्यवहारमै प्रयोगमा ल्याइएको छ।
चितवनको भरतपुर–१६ विजयनगरका भगवानदास मानन्धर ले विकास गर्नुभएको ‘काचाल्का’ सिँचाइ प्रविधि (डिस्क्रेट इरिगेसन सिस्टम) ले बिरुवालाई आवश्यक मात्रामा थोपा–थोपा पानी पुर्याउँदै पानीको खपत घटाउने र उत्पादन बढाउने उद्देश्य राखेको छ। लामो समय अनुसन्धानमै सीमित रहेको यो प्रविधिलाई अहिले उहाँ आफैँले व्यवहारमा प्रयोग गर्दै किसानसम्म पुर्याउने प्रयास गरेका५न् ।
सामान्यतया ट्याङ्की वा ड्रममा पानी राखेर सतह सिँचाइ गर्दा धेरै पानी खेर जाने र प्रभावकारी सिँचाइ गर्न कठिन हुने अवस्था हुन्छ। तर काचाल्का प्रविधिले बिरुवालाई आवश्यक मात्रामा पानी पुर्याउँदै सिँचाइ दक्षता बढाउने काम गर्छ। प्राडा मानन्धरले आफ्नो जीवनको लामो समय खर्चेर विकास गर्नुभएको यो प्रविधिले किसानलाई पानी बचत गर्दै उत्पादन बढाउने अवसर दिने विश्वास गरिएको छ।
उनले आफ्नै जग्गामा सुन कागती खेती गर्दै यही प्रविधिबाट सिँचाइ गरेकाछन् । सुख्खा मौसममा लगाइने तरकारीबाली तथा बागवानीका लागि सिँचाइ सहज बनाउन काचाल्का र क्यापिलरी सिँचाइ प्रणाली प्रयोग गरिएको उनी बताउछन् ।
कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान अन्तर्गत रामपुर तथा पक्लिहवा कृषि क्याम्पसमा २३ वर्षसम्म प्राध्यापन गर्नुभएका मानन्धरले अध्ययन र अनुसन्धानबाट प्राप्त ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्न जागिरसमेत छाडेर कृषिमा सक्रिय भएका हुन् । यस प्रविधिमा ट्याङ्कीलाई जमिनभन्दा माथि राखी पाइप र भल्भमार्फत पानी वितरण गरिन्छ।
चार कठ्ठा जमिनमा परीक्षण गरिएको प्रणालीमा विभिन्न क्षमताका पानीका डब्बा राखिएका छन्। ती डब्बामा पानी भरिएपछि क्रमशः अर्को डब्बामा पानी सर्ने व्यवस्था मिलाइएको हुन्छ, जसले बिरुवामा आवश्यक मात्रामा मात्रै पानी पुर्याउँछ। यसरी सिँचाइ गर्दा पानी खेर नजाने र खेतमा जम्न पनि नदिने मानन्धरको भनाइ छ।
उनका अनुसार ‘काचाल्का’ रूसी शब्द हो, जसको अर्थ पानी व्यवस्थापनका लागि प्रयोग हुने सानो ट्याङ्की वा चेम्बर हो। यसले मुख्य ट्याङ्कीबाट आएको पानी जम्मा गरी आवश्यक दिशामा बगाउने काम गर्छ। टिन, धातु, माटो, ढुङ्गा वा कंक्रिटबाट बन्न सक्ने यो संरचनाले सिँचाइमा पानीको दबाब र वितरण नियन्त्रण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
प्राडा मानन्धरले सन् १९९३ मा विद्यावारिधि गर्ने क्रममा यो प्रविधि विकास गरेका थिए । त्यसको दुई वर्षपछि औपचारिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको उक्त प्रविधिको इटलीको मान्तोभामा सफल परीक्षणसमेत गरिएको थियो। नेपाल फर्किएपछि उहाँले विद्यार्थीलाई यो प्रविधि सिकाए पनि व्यवहारमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन सकेन।
“कर्तव्य पूरा गर्न अब म आफैँ फिल्डमा आएको छु। मैले जागिर नै छाडेर कृषिमा लागेको छु,” उनी भन्छन्, “यो प्रविधि किसानहरूसम्म व्यावहारिक रूपमा पुर्याउनु नै मेरो उद्देश्य हो।”
मानन्धरका अनुसार काचाल्का सतहमा आधारित, अर्ध–स्वचालित सिँचाइ प्रणाली हो, जसले खेतको आकार र माटोको बनावटअनुसार पानी वितरण गर्न सक्छ। यो प्रविधि थोपा वा स्प्रिङकलर प्रणालीभन्दा सस्तो पर्ने र किसानले आफैँ निरीक्षण तथा मर्मत गर्न सक्ने पनि उकाे दाबी छ।
उनका अनुसार काचाल्का सिँचाइ प्रविधिको सिँचाइ दक्षता करिब ९३ प्रतिशत र पानी वितरणको समानता ९५ प्रतिशत पुगेको छ। इच्छुक किसानले यो प्रविधि प्रयोग गर्न चाहेमा आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराइने र चितवनस्थित कृषि विकास कार्यालयमार्फत पनि जानकारी लिन सकिने उनले बताए ।
