काठमाडौं – नेपाली साहित्यका विराट प्रतिभा, महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ११७औँ जन्मजयन्ती आज स्वदेश र विदेशमा विभिन्न कार्यक्रमहरूको आयोजना गरी मनाइँदैछ ।
महाकवि देवकोटाको जन्म वि.सं. १९६६ साल कात्तिक कृष्ण औँसी (लक्ष्मीपूजाको दिन) मा काठमाडौँको डिल्लीबजारमा भएको थियो । बाल्यकालदेखि नै साहित्यिक रुचि राख्दै उहाँले दश वर्षको उमेरमा कविता लेख्न सुरु गर्नुभएको थियो । जीवनकालमा उहाँले सयभन्दा बढी साहित्यिक कृति — महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, कथा, नाटक, उपन्यास, गीत, समालोचना र फुटकर कविताहरू — नेपाली साहित्यलाई दिए ।
देवकोटाले नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । उनकै ‘मुनामदन’ खण्डकाव्य नेपाली भाषाको इतिहासमा सबैभन्दा बढी विक्री हुने पुस्तकका रूपमा स्थापित छ । स्वच्छन्दतावादी र प्रगतिवादी धाराका प्रवर्तक देवकोटाका रचनामा मानवतावाद, प्रकृतिप्रेम र सामाजिक चेतना स्पष्ट झल्किन्छ । उनका सिर्जनामा पूर्वीय र पाश्चात्य दर्शनको अद्वितीय संयोजन पाइन्छ।
भारतका महापण्डित राहुल साङ्कृत्यायनले देवकोटालाई भारतका महाकवि सुमित्रानन्दन पन्त, जयशङ्करप्रसाद र सूर्यकान्त त्रिपाठी निरालाको संयुक्त रूपको रूपमा प्रशंसा गर्नुभएको थियो। नाट्यसम्राट बालकृष्ण समले ‘मुनामदन’, ‘शाकुन्तल’ र ‘पागल’ का माध्यमबाट देवकोटा तीन पटक जन्मिएका व्यक्ति भएको टिप्पणी गर्नुभएको थियो ।
विदेशी भाषामा नेपाली कृतिहरूको अनुवाद, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूमा नेपालको प्रतिनिधित्व र नेपाली साहित्यको विश्वव्यापी प्रचारमा उनको योगदान उल्लेखनीय छ। वि.सं. १९९७ मा उनले अंग्रेजी साहित्यका १५ जना प्रसिद्ध गद्य लेखकका निबन्धहरूको चयन गरी ‘प्रसिद्ध प्रबन्ध सङ्ग्रह’ प्रकाशित गरेका थिए ।
वि.सं. २०१६ मा शिक्षा तथा स्वायत्त शासनमन्त्रीका रूपमा उहाँले नेपाली भाषालाई विद्यालयस्तरमा अनिवार्य विषयका रूपमा लागू गर्नुभएको थियो। नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (हालको नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान) स्थापना गर्नमा पनि उहाँको योगदान निर्णायक रहेको छ ।
देवकोटाको सर्जनात्मक क्षमताको प्रमाणस्वरूप उनले ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य तीन महिनामा, ‘सुलोचना’ दश दिनमा र ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य एकै दिनमा लेखेका थिए । आर्थिक अभाव, पारिवारिक वियोग र राजनीतिक सक्रियताबीच पनि निरन्तर सिर्जनामा लागिरहनु उहाँको असाधारण साहित्यिक विशेषता हो।
देवकोटाले ‘पागल’ कवितालाई आफैंले अंग्रेजीमा अनुवाद गर्नुभएको थियो भने ‘मायावीनी’, ‘सुन्दरी प्रोजर्पिना’ र ‘प्रमिथस’ जस्ता कृतिहरूमा उनले पाश्चात्य आख्यानहरूको नेपालीकरण गरेका छन् ।
महाकवि देवकोटाको साहित्य, दर्शन र मानवतावादी दृष्टिकोण आज पनि नेपाली साहित्य र चेतनामा अमर रूपमा जीवित छ ।
