काठमाडौँ – नेपालमा मौसम तथा विपद् पूर्वसूचना प्रणालीको प्रभावकारिताले पछिल्ला घटनामा मानवीय क्षति न्यून गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । जल तथा मौसम विज्ञान विभागले जारी गरेको पूर्वसूचनालाई नागरिक तथा सम्बन्धित निकायहरूले समयमै अनुसरण गर्दा ठूलो विपद् टार्न सफल भएको देखिएको छ ।
गत शुक्रबार देशभर आएको चट्याङसहितको हावाहुरी तथा असिना पानीअघि विभागले पहिले नै पूर्वानुमान सार्वजनिक गरेको थियो । सोही सूचनाका आधारमा विद्यालयहरूले विद्यार्थीहरूलाई समयअघि नै घर पठाए भने सर्वसाधारणले पनि छाता, रेनकोटजस्ता तयारी गरे। यसले सम्भावित ठूलो क्षति रोक्न मद्दत पुर्यायो ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका बाढीविद् विनोद पराजुलीका अनुसार पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी हुँदा विपद् जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । “यदि सूचना समयमै कार्यान्वयनमा आयो भने ज्यान जोगाउन सकिन्छ,” उनले भने, ।
यसैगरी, विपद् व्यवस्थापनका लागि सरकारले पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप सुदृढ गर्दै लगेको छ । जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण ले समन्वय गरेर सम्भावित जोखिमबारे सूचना प्रवाह गर्दै आएका छन् ।
असोज महिनामा जारी गरिएको पूर्वसूचनाका कारण लामो दूरीका सवारीसाधन सञ्चालन रोकिँदा बाढी–पहिरोका कारण सडक दुर्घटनामा मानवीय क्षति हुन नपाएको उदाहरणसमेत देखिएको छ । यसले पूर्वसूचनाको महत्व झनै पुष्टि गरेको छ ।
विगतमा पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी नहुँदा ठूलो मानवीय क्षति भएको पनि उदाहरण छ । तर हालका वर्षहरूमा राडार, बब्लर सेन्सरजस्ता प्रविधिको प्रयोगले नदी तथा वर्षाको अवस्था निगरानी गर्न सहज भएको छ । यसले बाढीको पूर्वानुमान गर्दै समयमै सूचना प्रवाह गर्न सहयोग पुर्याएको छ ।
विज्ञहरूका अनुसार पूर्वसूचना प्रणालीले बाढीको जोखिम घटाउन सफल भए पनि पहिरोसम्बन्धी पूर्वसूचना प्रणाली अझै पर्याप्त रूपमा विकास हुन सकेको छैन । भूगर्भविद् डा. सुवोध ढकालले पहिरोको पूर्वसूचना प्रणाली विकासमा लगानी आवश्यक रहेको बताए ।
यसैबीच, सरकारले पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ वैज्ञानिक, प्रभावकारी र स्थानीय भाषामा पहुँचयोग्य बनाउने योजना अघि सारेको छ । ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री अनिलकुमार सिन्हाले समुदायस्तरमा बुझिने भाषामा सूचना प्रवाह गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।
समग्रमा, नेपालमा पूर्वसूचना प्रणालीको विकास र त्यसप्रति जनचेतना अभिवृद्धि हुँदै जाँदा विपद् व्यवस्थापनमा उल्लेखनीय सुधार देखिएको छ, जसले भविष्यमा थप जनधनको क्षति न्यूनीकरण गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
