काठमाडौँ – भदौ २३ र २४ गते नेपालले एउटा यस्तो राजनीतिक विद्रोह देख्यो, जसलाई केवल सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्धविरुद्धको आन्दोलन भनेर बुझ्नु इतिहासप्रति नै अन्याय हुनेछ।
सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्ने सरकारी निर्णय आन्दोलनको तत्कालीन ‘ट्रिगर’ थियो होला, तर त्यो आन्दोलनको इन्धन त्यसभन्दा धेरै पुरानो थियो। भ्रष्टाचारप्रतिको आक्रोश, राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वास, राज्य संयन्त्रमा मौलाएको दलीयकरण, रोजगारीको अभाव, अवसरमा असमानता, पहुँचवालाको शासन र सामान्य नागरिकको निराशा लामो समयदेखि जम्मा हुँदै आएको थियो।
त्यसैले जेनजी आन्दोलन वास्तवमा एउटा पुस्ताको प्रश्न थियो—‘हामीले कस्तो देश पाउने?’
तर आज, आन्दोलनको एक वर्ष हुँदै गर्दा अर्को प्रश्न अझ गम्भीर बनेर उभिएको छ—‘त्यो देश कसले बनायो र त्यसको सत्ता कसले पायो?’
आन्दोलन सामाजिक सञ्जालका लागि मात्रै थिएन
जेनजी आन्दोलनको प्रारम्भिक माग सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध हटाउनुपर्ने थियो। तर आन्दोलनको चरित्र केही घण्टामै बदलियो।
युवाहरू सडकमा आउनुको कारण फेसबुक, एक्स, युट्युब वा अन्य प्लेटफर्म मात्रै थिएनन्। उनीहरूको आक्रोश राज्य सञ्चालनको शैलीप्रति थियो। उनीहरूले भ्रष्टाचारको अन्त्य, सुशासन, राजनीतिक जवाफदेहिता, रोजगारी, समान अवसर र सार्वजनिक संस्थाको सुधार मागिरहेका थिए।
अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले पनि आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धसँगै भ्रष्टाचार, राजनीतिक अभिजात वर्गप्रतिको असन्तुष्टि, अवसरको अभाव र असमानतालाई प्रमुख कारणका रूपमा औँल्याएका थिए।
त्यसैले जेनजी आन्दोलनलाई केवल ‘फेसबुक खोल्न गरिएको आन्दोलन’ भन्नु आन्दोलनमा ज्यान गुमाउने युवाको सपना र आक्रोश दुवैलाई सानो बनाउनु हो।
तर आन्दोलनको एउटा सबैभन्दा पीडादायी पाटो पनि छ
सडकमा उत्रिएका धेरै युवाले आफू सत्ता खोज्न नभई सत्ता बदल्ने व्यवस्था खोज्न आएको बताएका थिए।
उनीहरूलाई मन्त्री बन्नु थिएन। सांसद बन्नु थिएन। राजनीतिक दलको झन्डामुनि उभिनु थिएन।
उनीहरू प्रश्न गरिरहेका थिए—
नेतृत्व जनताप्रति जवाफदेही किन हुँदैन?
भ्रष्टाचार गर्नेहरू किन दण्डित हुँदैनन्?
योग्यता भएका युवाले अवसर किन पाउँदैनन्?
देशमा भविष्य नदेखेर लाखौँ युवा विदेश जानुपर्ने अवस्था किन आयो?
राज्यका संस्थाहरू राजनीतिक भागबन्डाका केन्द्र किन बने?
र अन्ततः राज्य नागरिकका लागि हो कि सीमित राजनीतिक वर्गका लागि?
यी प्रश्नहरूको जवाफ खोज्दै सडकमा निस्किएको पुस्ताले ठूलो मूल्य चुकायो। पहिलो दिनको प्रहरी कारबाहीमा १९ जनाको मृत्यु भएको र सयौँ घाइते भएको विवरण सार्वजनिक भयो।
त्यसपछि आन्दोलन झनै उग्र भयो। संसद्, सिंहदरबारलगायत राज्यका प्रतीकात्मक संरचनामा आगजनी र तोडफोड भयो। पुराना राजनीतिक शक्तिका कार्यालय र नेताका सम्पत्तिसमेत निशानामा परे।
त्यसपछि प्रश्न उठ्यो—यो आन्दोलन परिवर्तनको थियो कि अराजकताको?
यसको जवाफ पनि सरल छैन। किनकि आन्दोलनको पहिलो चरणमा राज्यले गरेको बल प्रयोग र त्यसपछि देखिएको हिंसा दुवैलाई एउटै तराजुमा राखेर इतिहास बुझ्न सकिँदैन। राज्यसँग शक्ति थियो, कानुन कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी थियो। प्रदर्शनकारीसँग असन्तुष्टि थियो, तर हिंसा र सार्वजनिक सम्पत्तिको विनाश पनि स्वीकार्य हुन सक्दैन।
त्यसैले जेनजी आन्दोलनको निष्पक्ष मूल्यांकन भनेको दमनको पनि हिसाब गर्नु र हिंसाको पनि हिसाब गर्नु हो।
अब सबैभन्दा असहज प्रश्न : शहीदले के पाए?
आन्दोलनमा ज्यान गुमाउने युवाका परिवारलाई क्षतिपूर्ति दिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन।
शहीदको परिवारलाई केही रकम दिएर राज्यले आफ्नो दायित्व पूरा भएको घोषणा गर्न सक्छ। तर त्यसले शहीदले उठाएको प्रश्नको जवाफ दिँदैन।
यदि उनीहरूले भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाएका थिए भने—
आज भ्रष्टाचार कति घट्यो?
यदि उनीहरूले जवाफदेहिता मागेका थिए भने—
आज सत्तामा बस्नेहरू कति जवाफदेही छन्?
यदि उनीहरूले रोजगारी मागेका थिए भने—
आज युवाका लागि कति नयाँ अवसर सिर्जना भए?
यदि उनीहरूले समान अवसर मागेका थिए भने—
आज पनि पहुँच र सम्बन्धकै आधारमा अवसर बाँडिने क्रम रोकियो कि रोकिएन?
यदि उनीहरूले राजनीतिक संस्कार परिवर्तन मागेका थिए भने—
आजको राजनीति साँच्चिकै फरक भयो कि केवल राजनीतिक पात्र फेरिए?
यहीँबाट जेनजी आन्दोलनको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ।
आन्दोलनको ‘क्रेडिट’ कसले लिने?
आन्दोलन स्वतःस्फूर्त थियो कि कसैले योजनाबद्ध रूपमा उचाल्यो? यसको नेतृत्व कसको थियो? कसले आन्दोलनलाई दिशा दियो? कसले आन्दोलनपछि सत्ता निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेल्यो?
यी प्रश्नहरूको उत्तर इतिहासले खोज्नेछ।
तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ—आन्दोलनमा सहभागी हजारौँ युवालाई एउटै नेता वा एउटै संस्थाको अनुयायी भनेर परिभाषित गर्न मिल्दैन। आन्दोलन मूलतः विकेन्द्रित र युवा-आधारित थियो। यसको प्रारम्भिक चरणमा कुनै औपचारिक एकल नेतृत्व थिएन।
यही कारण आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि यही थियो र कमजोरी पनि।
शक्ति यस अर्थमा कि कसैले एउटै नेताको आदेशमा युवालाई सडकमा ल्याएको थिएन।
कमजोरी यस अर्थमा कि आन्दोलनपछि ‘अब के?’ भन्ने प्रश्नको संस्थागत उत्तर तयार थिएन।
सडकले पुरानो सत्ता हटाउन सक्छ। तर नयाँ व्यवस्था निर्माण गर्न संगठन, नीति, संस्था र दीर्घकालीन राजनीतिक दृष्टिकोण चाहिन्छ।
यही खाली ठाउँ नै अन्ततः सत्ताको खेलाडीका लागि अवसर बन्न सक्छ।
बालेनको उदय : आन्दोलनको परिणाम कि समयको माग?
आजको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक विडम्बना यहीँ छ।
जुन पुस्ताले पुरानो राजनीतिक नेतृत्वप्रति प्रश्न उठायो, त्यही पुस्ताको विद्रोहपछि नयाँ राजनीतिक अनुहारहरू सत्ताको केन्द्रमा पुगे।
तपाईंले उठाउनुभएको प्रश्न अझ गम्भीर छ—जेनजी आन्दोलनसँग जोडिएका वा आन्दोलनलाई प्रभाव पार्ने व्यक्तिहरू आज राज्यसत्ताको नेतृत्वमा पुगेका छन् भने उनीहरूले सडकमा उठाइएका प्रश्नको जवाफ कसरी दिइरहेका छन्?
बालेन्द्र शाह त्यसको सबैभन्दा ठूलो प्रतीक बनेका छन्।
हिजो काठमाडौं महानगरपालिकाको नेतृत्वमा रहेर परम्परागत राजनीतिक दल र नेतृत्वलाई चुनौती दिएका बालेन आज प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा पुगेका छन्।
त्यस्तै, आन्दोलनको संगठनात्मक तथा सार्वजनिक पक्षसँग जोडिएका सुधन गुरुङ अहिले गृहमन्त्रीको जिम्मेवारीमा छन्।
यहाँ एउटा गम्भीर लोकतान्त्रिक प्रश्न जन्मिन्छ—
हिजो सडकमा परिवर्तनको माग गर्नेहरू आज सत्तामा पुगेपछि आफैँले माग गरेको परिवर्तन लागू गर्न कति सफल भए?
यो प्रश्न बालेनविरुद्ध मात्र होइन। यो सुधन गुरुङविरुद्ध मात्र पनि होइन।
यो प्रश्न जेनजी आन्दोलनको नाममा सत्ता र जिम्मेवारीमा पुगेका सबैका लागि हो।
किनकि सत्ता परिवर्तन र प्रणाली परिवर्तन एउटै कुरा होइन।
हिजोका शासक गलत थिए भने आजका शासक कसरी सही हुन्छन्?
कुनै व्यक्तिले पुरानो सत्ताको आलोचना गरेको आधारमा मात्र ऊ नयाँ सत्तामा पुगेपछि स्वतः सही हुँदैन।
हिजोको सरकार भ्रष्ट थियो भने आजको सरकार पारदर्शी हुनुपर्छ।
हिजोको सरकार जवाफदेही थिएन भने आजको सरकार अझ बढी जवाफदेही हुनुपर्छ।
हिजो राजनीतिक नियुक्तिमा प्रश्न थियो भने आज नियुक्ति झन् पारदर्शी हुनुपर्छ।
हिजो सार्वजनिक संस्थामा राजनीतिक हस्तक्षेप थियो भने आज त्यसको अन्त्य हुनुपर्छ।
नत्र परिवर्तनको अर्थ के?
केवल कुर्सीमा बस्ने मानिस फेरिनु परिवर्तन हो?
यदि एउटै शैली, एउटै प्रवृत्ति र उस्तै शक्ति संरचना कायम रह्यो भने अनुहार फेरिए पनि शासन फेरिएको मान्न सकिँदैन।
‘हामीले जित्यौँ’ भन्नुअघि शहीदका परिवारलाई सोधौँ
राजनीतिक दलहरू सत्ता गुमाउँदा पराजित हुन्छन्।
तर नागरिक आन्दोलनको सफलता सत्तामा को पुग्यो भन्नेबाट मापन हुँदैन।
त्यसको सफलता नागरिकको जीवन कति बदलियो भन्नेबाट मापन हुन्छ।
त्यसैले आज जेनजी आन्दोलनका अगुवा वा त्यसबाट राजनीतिक लाभ लिएका व्यक्तिहरूले विजयको दाबी गर्नुअघि आन्दोलनमा ज्यान गुमाउने परिवारसँग गएर सोध्नुपर्ने हुन्छ—
तपाईंको छोरा/छोरीले जुन देशका लागि ज्यान दिए, त्यो देश कति बदलियो?
यदि जवाफ छैन भने आन्दोलन अधुरै छ।
यदि जवाफ केवल ‘सरकार परिवर्तन भयो’ हो भने त्यो पर्याप्त छैन।
किनकि उनीहरू सरकार परिवर्तनका लागि मात्र मरेका थिएनन्।
उनीहरू शासनको चरित्र परिवर्तन होस् भनेर सडकमा आएका थिए।
जेनजी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि के हो?
मेरो विचारमा जेनजी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सरकार ढाल्नु वा नयाँ सरकार बनाउनु होइन।
सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको नेतृत्वलाई नागरिकको प्रश्नसँग डराउन बाध्य बनाउनु हो।
नेपालमा लामो समयदेखि राजनीतिक दलहरूले चुनावलाई जनादेशको अन्तिम प्रमाणपत्र ठान्दै आएका थिए। जेनजी पुस्ताले त्यसलाई चुनौती दियो।
उसले भन्यो,–
मत मागेर पाँच वर्ष जनतामाथि शासन गर्ने अधिकारपत्र पाइँदैन।
जनताले हरेक दिन प्रश्न गर्न सक्छन्।
सरकार हरेक दिन जवाफदेही हुनुपर्छ।
यही चेतना नै आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सम्पत्ति हो।
तर अब अर्को खतरा छ
जेनजी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो खतरा पुरानो राजनीतिक नेतृत्वको पुनरागमन मात्र होइन।
खतरा त त्यो पनि हो—जेनजीको नाममा नयाँ राजनीतिक अभिजात वर्ग जन्मिनु।
हिजो पुराना नेताको परिवारवादको विरोध गर्नेहरू भोलि आफैँ आफ्ना मान्छेलाई अवसर बाँड्न थाले भने?
हिजो राजनीतिक भागबन्डाको विरोध गर्नेहरू आज आफ्ना समर्थकलाई पद बाँड्न थाले भने?
हिजो पारदर्शिता माग्नेहरू आफैँ निर्णय प्रक्रियालाई अपारदर्शी बनाए भने?
हिजो आलोचनाको स्वतन्त्रता माग्नेहरू आफैँ आलोचना सहन नसक्ने भए भने?
त्यस दिन जेनजी आन्दोलनको आत्मा मर्नेछ।
त्यसैले ‘पुरानो पुस्ता हट्यो’ भन्ने मात्र पर्याप्त छैन। ‘पुरानो राजनीतिक संस्कार हट्यो कि हटेन?’ भन्ने मुख्य प्रश्न हो।
बालेन र सुधनका लागि पनि यही परीक्षा हो
आज बालेन्द्र शाह प्रधानमन्त्री छन्।
सुधन गुरुङ गृहमन्त्री छन्।
यो उनीहरूका लागि अवसर मात्र होइन, इतिहासले दिएको सबैभन्दा कठिन परीक्षा पनि हो।
किनकि उनीहरूलाई अब भाषणले पुग्दैन।
उनीहरूले प्रमाणित गर्नुपर्छ—
भ्रष्टाचारविरुद्धको लडाइँ साँच्चिकै निष्पक्ष छ कि छैन?
राज्य संयन्त्रमा राजनीतिक हस्तक्षेप घटेको छ कि छैन?
नागरिकका मौलिक अधिकार सुरक्षित छन् कि छैनन्?
रोजगारी र अवसरको अवस्था सुधारिएको छ कि छैन?
सार्वजनिक संस्थामा योग्यता र क्षमताको सम्मान भएको छ कि छैन?
जेनजी आन्दोलनका शहीद र घाइतेका परिवारले न्याय पाएका छन् कि छैनन्?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, सरकार आफैँ नागरिकप्रति कति जवाफदेही छ?
यिनै प्रश्नको उत्तरले बालेन सरकार सफल भयो कि असफल भयो भन्ने इतिहासले निर्धारण गर्नेछ।
अन्तिम प्रश्न : आन्दोलन कसका लागि थियो?
जेनजी आन्दोलन कुनै एक व्यक्ति, कुनै एक समूह वा कुनै एक संगठनको निजी सम्पत्ति थिएन।
त्यो सडकमा उत्रिएका युवाहरूको सामूहिक आक्रोश थियो।
त्यो आफ्नो भविष्य खोजिरहेको पुस्ताको आवाज थियो।
त्यसैले त्यसको उपलब्धिमाथि पनि कुनै एक व्यक्तिको स्वामित्व हुन सक्दैन।
जेनजी आन्दोलन बालेनका लागि थिएन।
सुधनका लागि थिएन।
कुनै मन्त्री, सांसद वा नेताका लागि थिएन।
त्यो त्यही युवाका लागि थियो, जो आज पनि रोजगारी खोज्दै विदेशको विमानस्थलमा लाइन लागिरहेको छ।
त्यो त्यही परिवारका लागि थियो, जसले आफ्नो सन्तानलाई आन्दोलनमा गुमायो।
त्यो त्यही घाइते युवाका लागि थियो, जसको शरीरमा अझै गोलीका दाग छन्।
त्यो त्यही नागरिकका लागि थियो, जसले राज्यलाई कर तिर्छ तर राज्यबाट न्याय र अवसर पाउँदैन।
र त्यसैले आज सबैभन्दा कठोर प्रश्न यही हो,
जेनजी आन्दोलनका शहीदले के पाए?
घाइतेले के पाए?
युवाले के पाए?
देशले के पायो?
यदि उत्तरमा केवल ‘सरकार फेरियो’ भन्ने वाक्य आउँछ भने आन्दोलनको हिसाब अझै बाँकी छ।
तर यदि भ्रष्टाचार घट्यो, राज्य जवाफदेही भयो, युवाले देशमै अवसर पाए, सार्वजनिक संस्था बलिया भए, राजनीतिक संस्कार बदलियो र नागरिकले आफ्नो सरकारमाथि प्रश्न गर्न पाउने अधिकार अझ बलियो भयो भने मात्र भन्न सकिन्छ—
जेनजी आन्दोलन व्यर्थ गएको थिएन।
नत्र इतिहासले एक दिन फेरि सोध्नेछ—
सडकमा रगत बगाउनेहरू को थिए, र त्यो रगतबाट बनेको सत्तामा बस्नेहरू को भए?
त्यो प्रश्नको उत्तर कुनै भाषणले होइन, शासनको परिणामले दिनुपर्नेछ।
